Spinrag

"Zoals je ’s morgens stof en spinrag uit de kamer veegt,

zo hoor je ook jezelf ’s morgens innerlijk schoon te maken.

En dan kun je pas beginnen met je werk."

Etty Hillesum

Routine

En nu moet ik de greep mijner handen ontspannen en de dag loslaten, het kost een pijnlijke inspanning - jawel, ontspannen kost eerst inspanning -, maar ik wil eerst nog even die paar woorden opschrijven van Chambers:

'Er zijn tijden zonder glans en sensatie - alleen maar dagelijkse routine, het gewone werk.'

Routine is de weg Gods om ons tussen onze tijden van geestelijke hoogspanning tot ontspanning te brengen. Verwacht niet, dat God U voortdurend zijn hoogtijden geeft, maar leer het leven van elke dag in Gods kracht te besteden.

Etty Hillesum
Juni 1942

Omstandigheden

"De omstandigheden, de goede en de slechte, moet men aanvaarden,

wat niet belemmert dat men zijn leven
eraan kan wijden de slechte te verbeteren."

Denk niet vooruit

Doe wat je hand vindt om te doen en denk niet vooruit.

Dus maken we Nu een bed op en brengen dan de kopjes naar de keuken en dan zien we wel weer verder.

Doe wat je hand en je geest te doen vinden en duik onder in ieder uur en peuter niet met je denken en je angsten en je zorgen aan volgende uren.

Etty Hillesum

Brieven van Etty Hillesum

Het denkende hart van de barak



"Mijn hart is vandaag alweer enige keren gestorven, het is ook alweer opgestaan. Ik neem van minuut tot minuut afscheid en voel me los van al het uiterlijke. Ik snijd de touwen door die me nog gebonden houden, ik haal alles binnenboord, waarmee ik meen de reis te moeten aanvaarden'.

"Ik zit nu aan een stille gracht, m'n benen hangen neer langs de stenen wallekant en ik vraag me af of m'n hart niet eens zo vermoeid en versleten zal zijn, dat het niet meer als een vrije vogel zal gaan waar het wil."

"Ik weet dat zij die haten, daar hun gegronde redenen voor hebben. Maar waarom zouden we steeds weer de gemakkelijkste en de goedkoopste weg moeten kiezen? Ik heb daar zo sterk ervaren hoe iedere atoom haat, aan deze wereld toegevoegd, haar onherbergzamer maakt dan zij al is."

"Zoals die barak daar soms 's nachts lag onder die maan, gemaakt uit zilver en uit eeuwigheid: als een stukje speelgoed, ontgleden aan Gods verstrooide hand"

"Ondanks alles is dit leven mooi en zinrijk."

Fragmenten uit Het denkende hart van de barak.
Brieven van Etty Hillesum.

Een boek met brieven die Etty Hillesum, inwoonster van Westerbork, barak 41, in de jaren 1942 en 1943 schreef aan vrienden en kennissen. Westerbork was een doorgangskamp, het laatste station in Nederland voor de deportatie van de joden naar Polen. Zij was een onvermoeibare vrouw met een zeer grote menslievendheid en een zéér sterke mentale kracht. Vanuit een zeer scherp observatievermogen beschrijft zij het beklemmende bestaan van een tot ondergang gedoemde gemeenschap van uiteenlopende sociale groepen en individuen in sobere bewoordingen.

Het is bijna niet te vatten hoe zij haar zin voor het leven en geloof in de mens blijft behouden ondanks de uiterst mensonwaardige levensomstandigheden in het kamp. Een boek met dagboekaantekeningen van Etty Hillesum is aangrijpend. En steeds weer die positief ingestelde visie ... ondanks alles ... krachtig.



Ook opmerkelijk, een bewaarde briefkaart dat ze op 07-09-1943 uit de trein gegooid heeft en dat blijkbaar door boeren gevonden werd en op 15-09-1943 op de post gedaan.

Meer weten over Etty Hillesum?

Etty Hillesum Onderzoekscentrum (UGent)

Boeken (in de Gentse stadsbibliotheek)

Citaten uit het dagboek van Etty Hillesum

Kennis is macht,

maar alleen wijsheid is vrijheid.

**

En het zware en het lichte,

het moet toch alles geaccepteerd worden,

als zijnde de verschillende kanten van m’n wezen.

**

De genade moet bij haar schaarse komsten

een welvoorbereide techniek aantreffen.

**

Waar houdt de tolerantie op

en begint de karakterloosheid?

**

Al blijft ons één nauwe straat,

waardoor we mogen gaan,

boven die straat staat toch de héle hemel.

**

Eenvoud, die alleen maar oppervlakkigheid is

en eenvoud, verworven door alle gecompliceerdheden heen.

Het is heus niet zo eenvoudig met de eenvoud.

**

De wereld is toch zeker voor ieder mens afzonderlijk

wel eens vergaan en toch bestaat ze nog steeds.

**

Het zal in latere jaren onze trots en onze overwinning zijn,

dat iedere vernietigende slag,

die men ons heeft willen toebrengen,

in zijn tegendeel is omgeslagen

en onze kracht en onze ontwikkeling slechts bevorderd heeft.

Kracht groeit, door haar te gebruiken en door er op te vertrouwen, dat ze er is.

Laat alles maar even uitrusten en gaan, en je mag je best een poosje leeg voelen, die leegte wordt alleen dan aangedikt, wanneer je daar allerlei catastrofale dingen over gaat denken. Voor alles moet er ruimte zijn, ook voor een leegte, hoe paradoxaal dit ook klinkt. Je moet er alleen maar niet dramatisch of ongeduldig over doen.

Etty Hillesum

12 juni 1942

"Denken is een mooie en trotse bezigheid in je studie,

maar uit moeilijke gemoedsgesteldheden kun je je nooit 'heraus' denken.

Dan moet er iets anders gebeuren.

Dan moet je je passief maken en luisteren.

Weer contact vinden met een klein stukje eeuwigheid."

Etty Hillesum

"En tóch is het leven schoon en zinrijk"

De één vaart z'n levensloop in kabbelende stroompjes, terwijl de ander alle zeilen moet bijzetten om koers te houden in storm en wilde wateren.

Hoe gaan we om met een persoonlijke of zelfs maatschappelijke crisis? De één grijpt deze situatie aan om z'n leven eens grondig onder de loep te nemen, terwijl de ander het negeert of ervoor wegloopt. Is een persoonlijke of maatschappelijke crisis trouwens voorwaarde om tot een rijker inzicht van jezelf te komen, helpt het om erachter te komen waar je in het diepst van je ziel in gelooft, of juist niet?

Het verhaal van Etty Hillesum betekent inspiratie voor al diegenen die denken dat de omstandigheden tegen hen gericht zijn en dat hun doel onbereikbaar is.

Haar teksten zijn juist zo indringend, omdat zij geconfronteerd werd met de kwetsbaarheid van de mens. Zij bevond zich in een noodsituatie (WO II), het laagje vernis van de beschaving was eraf. Ze had te maken met de oer-aspecten van het leven: dood, onvrijheid, honger en angst. Haar teksten zijn daarom puur en eigen, ontdaan van alle franje.

Verlangen we tegenwoordig ook niet meer en meer naar die puurheid? Willen we de noodzaak van het leven niet dichter bij ons voelen? Hoe kunnen we de essentie van het leven zoeken met al het geschetter en getwitter in onze oren?

Etty Hillesum is in staat om tijdens één van meest gruwelijke periodes in onze geschiedenis haar puurheid en ware potentieel te ontdekken en daarmee kan ze niet alleen zichzelf innerlijke rust geven, maar ook vele mensen tot steun zijn in het doorgangskamp Westerbork.

Er zijn zes thema's die als rode draad door haar leven heen lopen.

Haar angst

(om toe te geven aan haar schrijverstalent),

Haar intensieve manier van leven versus haar depressies,

Haar verhouding met mentor en coach Julius Spier

(man/vrouw),

Haar volharding,

De oorlog

Haar rotsvaste geloof en vertrouwen in God.

Het zijn bange tijden

Het was oorlog. Al een paar jaren. Etty Hillesum schrijft in haar dagboek. Ze schrijft over God. Hier volgen haar woorden van toen:

Het zijn bange tijden, mijn God. Vannacht was het voor het eerst, dat ik met brandende ogen slapeloos in het donker lag en er vele beelden van menselijk lijden langs me trokken. Ik zal je één ding beloven, God, een kleinigheidje maar: ik zal mijn zorgen voor de toekomst niet als even zo vele zware gewichten aan de dag van heden hangen, maar dat koste een zekere oefening. Iedere dag heeft nu aan zichzelf genoeg.

Ik zal je helpen, God, dat je het niet in mij begeeft, maar ik kan van te voren nergens voor instaan. Maar dit ene wordt me steeds duidelijker: Dat jij ons niet kunt helpen, maar dat wij jou moeten helpen en door dat laatste helpen we ons zelf.

En dit is het enige dat we in deze tijd kunnen redden en ook het enige waar het op aankomt: een stukje van jou in onszelf, God. En misschien kunnen we er ook eraan meewerken jou op te graven in de geteisterde harten van anderen. Ja, mijn God, aan de omstandigheden schijn jij niet al te veel te kunnen doen, ze horen nu eenmaal bij dit leven. Ik roep je er ook niet voor ter verantwoording: jij mag daar later ons voor ter verantwoording roepen. En haast met iedere hartslag wordt het me duidelijker dat jij ons niet kunt helpen, maar dat wij jou moeten helpen en dat we de woning in ons, waar jij huist, tot het laatste toe moeten verdedigen.

Er zijn mensen, het is heus waar, die nog op het laatste ogenblik stofzuigers in veiligheid brengen en zilveren vorken en lepels in plaats van jou, mijn God. En er zijn mensen die hun lichaam in veiligheid willen brengen die alleen nog maar behuizingen zijn voor duizend angsten en verbitteringen. En ze zeggen: mij zullen ze niet in hun klauwen krijgen, en ze vergeten dat men in niemands klauwen is als men in jouw armen zit.

Ik begin alweer wat rustiger te worden, mijn God, door dit gesprek met jou. Ik zal in de naaste toekomst nog heel veel gesprekken met je houden en je op die manier verhinderen van me weg te vluchten. Je zult ook nog wel eens schrale tijden in mij beleven, mijn God, niet zo krachtig gevoed door mijn vertrouwen, maar geloof me: ik zal voor je blijven werken en ik zal je trouw blijven en je niet verjagen van mijn terrein.

Etty Hillesum
12 juli 1942

Geduld

Mijn geduld moet nog groeien. Ik hèb al het geduld gekregen om te wachten op wat er komt, te vertrouwen, dàt er iets komt. Ik weet niet of ik al geduld heb om uren lang alleen te lopen door een eenzaam landschap, om weken lang alleen te wonen in een vissersdorp aan zee en genoeg te hebben aan de eigen gedachten. Ik heb nog niet genoeg geduld om met bloemen om te gaan en om naar muziek te luisteren en schilderijen te zien en de Bijbel te lezen. Dat alles moet ik nog leren, een heel leven lang leren.

Ik geloof wel dat ik aan een begin ben. En af en toe is er ook wel dat grote geduld, wat bij mij op den duur de bron zal moeten zijn, waaruit ik scheppend werk kan doen. Maar ik geloof dat dat geduld bij mij nog steeds onverwachts door een onrust doorbroken wordt. Al het geduld, dat er in me is moet ik leren verzamelen, alle fragmenten geduld verzamelen tot één groot geduld. En misschien, misschien, veel later - zal ik dan ook kunnen schrijven.

Etty Hillesum

Mijn ouders

Ik ga niet meer kapot aan een zelfverterend medelijden, gepaard met schuldgevoelens, als ik m'n ouders zie of aan ze denk.

Ik zie hun leven onder het oog en het is hùn leven, zo gegroeid door de jaren, ik kan daar niet veel aan veranderen, ik kan ze alleen maar liefhebben en verder m'n eigen leven leven.

Er is wel heel veel veranderd in mijn innerlijke verhouding tot m'n ouders, veel knellende banden weg en daardoor meer krachten vrij om ze werkelijk lief te hebben.

Etty Hillesum
16 april 1942

Stil zijn

Maar dit is de remedie voor mij:

niet spreken,

niet luisteren buiten mij,

maar helemaal stil zijn,

en proberen het allereigenste van jezelf

in je te laten opklinken en dat beluisteren.

Dat is het enige.

Etty Hillesum

Liefde

Ik heb heel wat omwegen en struikgewas van woorden nodig gehad, deze regenachtige, sombere ochtend, om tot een eenvoudig en klaar besef van de dingen te komen. Tussen de veel te vele, en toch noodzakelijke, woorden van vanmorgen schreef ik ook ongeveer: een tijdelijk tekort aan innerlijke krachten tracht men dan aan te vullen door eisen te stellen aan de buitenwereld en van deze onredelijk te verlangen, dat ze je krachten aanvult.

Maar ik had daar dit aan toe moeten voegen: In tijden, dat ik geen liefde in me heb, haar tenminste niet levend in me voel, tracht ik dat te compenseren, door extra voorraden liefde van mijn naasten te eisen. En ik kan dat net zo goed laten, want al zouden ze me met nog zoveel liefde overladen, ik zou me daar toch geen raad mee weten en het niet eens als liefde ondergaan, omdat het geen weerklank in me vindt. En dan ontstaat er een proces, waarin men steeds veeleisender wordt.

Men kan het haast herleiden tot een korte algebraïsche formule: tekort en afwezigheid van liefde in mij doet me een dubbele portie liefde van de buitenwereld eisen. En al zouden ze me die geven, dan zou ik er tòch niets mee weten te beginnen.

Etty Hillesum

13 juni 1942

De tijd die voorbij gaat

Ik maak me soms verwijten, dat ik niet werk, niet echt werk, hoewel ik toch de hele dag bezig ben. Dan vind ik en ben ik bang, dat ik m'n tijd voorbij laat gaan en dat ik niet met alle vezels, die er in me zijn, werk aan de dingen waar het om gaat. Ik zeg me zelf dan troostend, dat mijn tijd nog moet komen en vertrouw ook, dàt ze komt, maar ben ik niet ergens toch lui en gemakzuchtig, of misschien nog liever: schuw, tegenover de dingen waar het om gaat? Voor mij tenminste.

Ik werk nog niet aan datgene, waarvan ik in m'n bezieldste momenten denk, dat het in de toekomst mijn werk zal zijn, maar wel wordt er soms heel hard in me gewerkt en ik laat het toe. Dan ben ik de werkplaats, waarbinnen het leven zware projecten uitwerkt, ik weet meestal niet eens wat, maar ik hoor het daar dreunen en groeien en bezig zijn, maar doe niet eens moeite om te ontdekken, wàt er aan de gang is, maar weet heel zeker: later kom ik dat wel te weten, werk daar maar rustig door.

Etty Hillesum
26 mei 1942

Gezondheid

Zo verschrikkelijk "gesund" voel ik me nog niet bepaald, maar z'n minder goede en zieke dagen moet men ook met een zekere waardigheid en geduld dragen en men moet ze vooral niet willen opjagen, dat ze toch vooral weer gauw in goede dagen zullen overgaan, dat helpt ook al niet veel. Vooral iemand als ik, wie het lichamelijk dikwijls slecht gaat, moet leren dat gevoel van ziek zijn als het ware organisch bij jezelf "einzuordnen", zodat heet je niet iedere keer als een plotselinge onaangename inbreuk stoort.

En men moet zich niet verongelijkt voelen, wanneer men zich minder prettig voelt. Of te kort gedaan. Bewust doe ik dat niet, maar onbewust zou dat toch zeer goed mogelijk kunnen zijn. En dat onwel-zijn zo organisch invoegen in z'n dagelijkse doen en leven, dat men er geen enkele extra gedachte of onlustgevoel aan te verspillen hoeft.

Etty Hillesum

17 juni 1942

Met lege handen uitrusten

De krampachtige greep om de dag ontspannen. Ik denk, dat velen in /gretige/beherige/ klauwen nog een stuk dag omklemd houden, ook in hun nachten?

Dat zou ieder avond weer een gevaar van overgave en ontspanning moeten zijn: de dag loslaten, met alles wat er in was. En te berusten in alles, wat men die dag niet tot een goed einde heeft gebracht, wetende, dat er weer een dag komt. Men moet als het ware met lege, open handen in de nacht liggen, handen, waaruit men de dag vrijwillig heeft laten wegglijden. En dan pas kan men werkelijk uitrusten. En in z'n uitgeruste en lege handen, die niets hebben willen vasthouden en waarin geen enkele begeerte meer was, ontvangt men bij het wakkerworden een nieuwe dag.

Is soms niet mijn nieuwe dag zwaar erfelijk belast met de eigenschappen van de voorgaande? En soms kan niet een nieuwe dag zich nauwelijks ontplooien, al half bedorven onder puin en afval van een vorige?

Etty Hillesum
17 juni 1942

Lijden

Het relativeren van zijn eigen lijden, verkleint nog niet de intensiteit van dat lijden, behoort dat tenminste niet te doen.

Relativeren, mèt de behoefte het daardoor geringer te maken, is niet eerlijk, doet het leven onrecht aan, verdonkeremaant iets van datgene wat het leven je oplegt. Relativeren is iets anders.

Etty Hillesum

9 juni 1942

Laat ik het nog maar weer eens voor mezelf opschrijven,
6 Matteüs 34:

Zijt dan niet bezorgd tegen den morgen, want de morgen zal voor het zijne zorgen; elke dag heeft genoeg aan zijn eigen kwaad.

Men moet ze dagelijks bestrijden als vlooien, de vele kleine zorgen om komende dagen, die de beste scheppende krachten in de mens aanvreten. Men tracht in gedachten regelingen te treffen voor komende dagen - en het komt heel anders, heel anders. Elke dag heeft genoeg aan zijn eigen kwaad.

De dingen die gedaan moeten worden, moet men doen en dan voor de rest zich niet laten infecteren door de vele angstjes en zorgjes, even zovele moties van wantrouwen tegen God. Het zal wel in orde komen.

Etty Hillesum

29 september 1942

Bewustwordingsproces

En zo moet het toch ook zijn? Dat men z'n eigen somberheid, treurigheid of wat ook niet wreekt op anderen door onvriendelijkheid? Wanneer wij lijden, hoeven we anderen toch niet mee te laten lijden?

Het is een bewustwordingsproces, dat ieder mens voor zich moet doormaken. Maar diegenen, die al een begin met dat proces gemaakt hebben, moeten de anderen, die nog "ongeboren" zijn, de eerste stoot geven. En dit zal op den duur mijn wijze van 'sociaal werken' zijn, voor iedere andere wijze ben ik ongeschikt.

Etty Hillesum

11 juni 1942